Məhəmməd Tağı Sidqinin yeni ədəbiyyat uğrunda mübarizəsi

Ulu Naxçıvanımızın yetirdiyi məşhur ziyalılar sırasında Məhəmməd Tağı Sidqinin xüsusi mövqeyi vardır. Onun zəngin, çoxşaxəli yaradıcılığı, qaynar fəaliyyəti on doqquzuncu əsrin ikinci yarısı və iyirminci yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanda maarifin, ədəbiyyatın, filoloji fikrin, mədəniyyətin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Mütəfəkkir şəxsiyyətin fəaliyyət dairəsində ədəbiyyat da geniş yer tutur. “Görkəmli pedaqoq, maarifçi və şair Məhəmməd Tağı Sidqinin 160 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 20 avqust 2014-cü il tarixli Sərəncamında qeyd olunduğu kimi: “Elmi-pedaqoji dəyərə malik yeddi dərsliyin müəllifi olan Məhəmməd Tağı Sidqi ədəbi yaradıcılıqla da məşğul olmuş, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının və poeziyasının inkişafında mühüm xidmətlər göstərmiş, maarifçi-realist ədəbiyyatın yaradıcılarından biri kimi ədəbiyyat tariximizdə öz yerini tutmuşdur. Görkəmli pedaqoqun qələminin məhsulu olan uşaq nəsrinin ilk mükəmməl nümunələri, ədəbi-fəlsəfi traktat, poeziya və tərcümə materialları Azərbaycanda maarifçi ədəbiyyatın inkişafında mühüm rol oynamışdır”.

 M.T.Sidqi Azərbaycan maarifçi-realist ədəbiyyatının inkişafına ciddi töhfələr vermiş, onun ideya-bədii təkamülündə hərtərəfli xidmətləri ilə şöhrətlənmişdir. Böyük maarifçi ədibimizin çoxşaxəli fəaliyyətində ədəbiyyatın mövzu, ideya və sənətkarlıq baxımından yeniləşməsi, xalqı, cəmiyyəti düşündürən taleyüklü məsələlərə diqqət yetirməsi, inkişafa mane olan köhnə buxovlardan xilas olub müasir inkişaf yoluna qədəm qoymasının vacibliyi barədə qiymətli fikirlər vardır.

Taki millətdə olsun istiqlal,
Etməsin cəhl bizləri pamal, –

deyən azadlıqsevər şairimiz xalqın öz hüququnu anlaması, müasir həyatla ayaqlaşması, milli mənafelər naminə səy göstərməsi işində ədəbiyyatın üzərinə yeni dövrdə böyük vəzifələr düşdüyünü yaxşı bilirdi. 
Doğrudur, M.T.Sidqi yaradıcılığının müəyyən mərhələsində klassik lirika janrlarında bir sıra nümunələr, xüsusən qəzəllər yazmışdı. Lakin duymaq çətin deyil ki, onun bu tipli əsərlərinin özündə də yeni sənət axtarışlarının təzahürü vardır. Məsələn, şairin “Dostlardan birinə mədəniyyətin yayılması haqqında şeir” adlı əsəri formal baxımdan qəzəldir, lakin janrın ənənəvi nümunələrindən fərqli olaraq, burada şair məhəbbət mövzusunu yox, yeni mərhələnin ədəbi-estetik və ictimai vəzifələrini önə çəkmiş, onlara sənət dili ilə münasibət bildirmişdir. Şair elmdən, təhsildən, mərifət bağından xəbərsiz olanları pisləmiş, onları söz oyunbazlığından əl çəkməyə, mədəniyyət evində təmkinlə oturub cavahirlər ortaya çıxarmağa səsləmiş, cəmiyyət üçün vacib işlərin müqabilində mənasız şeirbazlığa meyil göstərənləri tənqid etmişdir:

Otur təmkin ilə beyti-təməddündə, cavahir sat,
Nədir bu şeirbazlıq, ey əzizim, damşalaqlar tək. 
Məcali-şeirguluq qalmayıb biçarə millətdə,
Qalıbdır vacib işlər bir-bir üstündə qalaqlar tək.

Başqa sözlə desək, M.T.Sidqinin bu şeri ənənəvi janra yeni məzmun vermək istiqamətində poeziyamızda atılan ilk uğurlu addımlar sırasındadır. Analoji ovqat şairin “Tərcüman” qəzetinin nəşrə başlamasının onuncu ildönümünə həsr etdiyi şeirində də ön mövqedədir.
Bəllidir ki, on doqquzuncu əsrin sonları, iyirminci yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycan poeziyasında bir sıra yeni janrlara maraq və diqqət artmaqda idi. Bu prosesdə M.T.Sidqinin ciddi xidmətləri vardır. Xüsusən müəyyən xüsusiyyətləri ilə pedaqoji marş sayıla bilən maarifçi ovqatlı nəğmə və şərqilərin poeziyamızda təşəkkülündə M.T.Sidqi uğurlu fəaliyyət göstərmişdir. O, bu kimi şeirlərindən bilavasitə tədris prosesində istifadə edirdi. Məsələn, şairin “Dərsə diqqət” şeri bu baxımdan səciyyəvidir:

Ey uşaqlar, edək biz də qeyrət,
Taki, təhsil edək adəmiyyət.
Bəlkə, bizdən gedə bu cəhalət,
Çəkməyək xalqdan bari minnət.
Keçməmiş, keçməmiş vaxt-fürsət,
Eyləyək, eyləyək dərsə diqqət.

Müəllifin “Elmin şərafəti”, “Oğlan”, “Məktəbdə” kimi şeirləri də bu qəbildəndir. Belə nümunələrdəki axıcılıq, ahəngdarlıq, nəqarətdən istifadə, təkrirlər, nidalar maarifçi qayənin daha dolğun təqdiminə şərait yaratmışdır. M.T.Sidqinin qələmindən çıxmış uşaq hekayələri də yüksək ideya-bədii məziyyətlərə malik olub, ədəbiyyatımızda bu sahənin inkişafı üçün uğurlu zəmin olmuş, yeni dövrün maarifçi ədəbi hərəkatına böyük təkan vermişdir.
Məhəmməd Tağı Sidqinin ədəbi görüşləri də bu baxımdan diqqəti çəkir. Onun yeni tipli ədəbi-elmi konsepsiyasında ədəbiyyatın əsl mahiyyəti, ali vəzifələri barədə sistemli və dəyərli fikirlər vardır. Söz sənətinə yüksək qiymət verən görkəmli ədib yazırdı: “Söz kimi bir ruhi-rəvan və cövhəri-can varsa da, yenə sözdür”. Hər bir şəxsin, bütövlükdə, xalqın və cəmiyyətin hərtərəfli tərəqqisində söz sənətinin mühüm vasitə olduğunu vurğulayan M.T.Sidqi ədəbiyyatı insanın “fikrini nurlandıran, əxlaqını təkmilləşdirən” mühüm vasitə sayırdı. Görkəmli yazıçı köhnə ədəbi ənənələrin vaxtıkeçmiş tematikasından və poetik sistemindən kənara çıxa bilməyən təqlidçi şairlərin yaratdıqları çoxsaylı nəzm nümunələrini, güldən, bülbüldən bəhs edən şablon, əhəmiyyətsiz şeirləri müasir amallarla uzlaşmayan gərəksiz söz yığını hesab edir, onların yeni ədəbiyyatın inkişafında bir əngəl olduğunu nəzərə çatdırırdı. Ədəbiyyatı köhnə buxovlarda saxlamaq istəyənləri, boş-boş həcvlər yazanları söz sənətinin əsl vəzifələrindən uzaq sayan görkəmli ədib belələrini sərt tənqid edirdi. Məsələn, o, bir başabəla şairi kəskin pisləyən şeir yazmış, belələrini mənasız qələm işlətməkdən, qədimdən qalan gərəksiz ənənələrdən uzaqlaşmağa çağırmışdı:

Tərk eylə bu rəftarüvü, get əqlə müti ol,
Hərgah bu işdə olasan cəhlüvə məğrur...
Bu qaideyi-sabiqədir, rəsmi-qədimi,
Çox da gilamənd olma bu silk şüəradan.

Ümumiyyətlə, M.T.Sidqi köhnə ədəbi ənənələr, orta əsrlərin vaxtıötmüş mövzuları və janrları dairəsində qapanıb qalmağı “fəlakətdə oturub əcdadların sümükləri ilə fəxr etməyə” bənzədirdi. Qəzəl-qəsidə ədəbiyyatının xalqın diqqətini müasir vəzifələrdən uzaqlaşdırdığını nəzərə çatdıran görkəm­li ədib “ərəb dilində yazılmış qəsidələrin zamanı keçdi” fikrini qabartmaqla

pambığının qulaqlarından çıxarılmasına” xidmət göstərə bilən yenitipli ədəbi əsərlərin yazılmasını vacib sayırdı. Maarifçi ədib söz sənətinin ictimai vəzifələrini başa düşməyən, onların ifadəsindən uzaq olan qələm sahiblərindən bəhs edərkən yazırdı ki, “əziz ömrünü və qiymətsiz ovqatını həzli-hecaya və həcvi-hədyana vəqf edən”, “aludeyi-zülfi-xal və pabəndi-hüsni-camal olan”, “bir neçə pərişan qəzəllər meydana buraxan” şairlər xalqın sosial-mədəni tərəqqisinə kömək göstərə bilməzlər. Onların adları elə öz sağlıqlarında unudulur. M.T.Sidqi haqlı olaraq vurğulayırdı ki, bilik, bacarıq və istedadını xalqın yüksəlişi naminə əsərlər yazmağa sərf edənlər, “qövmün təhzibi-əxlaqına xidmət və tərtibi-ədəbiyyatına rövnəq verənlər” mənəvi ölümsüzlük qazanırlar. O, yeni ədəbiyyatın vəzifələri sırasında bir cəhətə də diqqət yönəldərək yazırdı ki, xalqın həyatının sarsıntılı, təlatümlü dövrlərində ədəbiyyat daha da fəallaşmalı, Vətənin, yurddaşların hərtərəfli yüksəlişinə öz töhfəsini verməlidir. Bu məqsədlə ədib müasirlərini xalqın taleyüklü məqamında fəal olmağa, onun səadəti yolunda çalışmağa səsləyirdi.
M.T.Sidqi yeni ədəbiyyatın yaranması məsələsinə əlahiddə bir hadisə, təsadüfi proses kimi baxmır, onu ümumi sosial-mədəni inkişafın tərkib hissəsi, hərtərəfli elm və tərbiyənin nəticəsi kimi dəyərləndirirdi: “Şair daşdan yaranmaz! Ədib ağacdan olmaz! Şair və ədib millət, millət balalarından əmələ gəlir... Əlhasil, hər bir şey diqqət və etinanın zəminində və təlim və tərbiyənin sayəsində və qədrşünaslığın təhti-himayəsində hüsula gəlir”.
M.T.Sidqinin yeni ədəbiyyat konsepsiyasında ədəbi dilin saflığı, sadələşməsi ideyası da mühüm yer tutur. Maarifçi ədib ana dilini lüzumsuz, qəliz ərəb, fars və rus sözləri, ibarələri ilə ağırlaşdıran başabəla “oxumuşları” tənqid edir, qələm sahiblərini doğma dilin saflığı və təmizliyini qorumağa, sadə tərzdə əsərlər yazmağa səsləyirdi. O, ədəbi dili korlayan ziyalıların belə mövqeyinin törətdiyi fəsadlara diqqət yönəldərək yazırdı: “Ölüb getmiş ...babalarımızdan birisini qəbirdən qavzayıb gətirəsən, bu danışığa diqqətlə qulaq asandan sonra türk oğlu türk ola-ola, heç bir şey başa düşməyib bizlərə türk deməyə və ya deməməyə mütərəddid olsa da, dilimizə hərgiz türk dili deyə bilməz. Çünki bu dil bir libasa bənzəyir ki, guya pambığı Türküstanda əkilib, ipliyi İranda əyirilib, rəngi Ərəbistanda verilib, özü Azərbaycanda toxunub, Rusiyada gömrüklənib, xərc və kirayəsi çox olduğuna görə heç bir tayfa etina etməyib və heç bir ölkə­də füruşa getməyib həmin bu səfahatda satılmaqdadır”.
Bütün bunlar M.T.Sidqinin söz sənətinə həssas, məsuliyyətli münasibətindən soraq verir. Bütövlükdə, görkəmli ziyalı Məhəmməd Tağı Sidqi bir sıra digər sahələrlə yanaşı, Azərbaycan ədəbiyyatının yeniləşməsi istiqamətində həm şair, həm də ədəbiyyatşünas kimi mühüm xidmətlər göstərmişdir.

Hüseyn HƏŞİMLİ 
filologiya elmləri doktoru, professor

 

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Bu dəfəki Yay məktəbi gələcəyin tibb işçiləri üçün təşkil olunub

21-08-2018-17-17 Xəbərlər

Bu dəfəki Yay məktəbi gələcəyin tibb işçiləri üçün təşkil olunub

Ağbulaq İstirahət Mərkəzində Naxçıvan Tibb Kollecinin fəal tələbələrinin iştirak...

Naxçıvanda yeni xidmət rəisi təyin edildi

21-08-2018-17-03 Rəsmi

 Naxçıvanda yeni xidmət rəisi təyin edildi

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov avqustun 21-də Ə...

Ukrayna yeni aviasiya raketini sınaqdan keçirib

21-08-2018-16-44 Xəbərlər

 Ukrayna yeni aviasiya raketini sınaqdan keçirib

Ukrayna yeni istehsal etdiyi “Oskol” 80 millimetrlik kalibrli aviasiya raketini ...

Şahtaxtı məktəbində təmir işləri başa çatıb

21-08-2018-16-27 Xəbərlər

Şahtaxtı məktəbində təmir işləri başa çatıb

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Kəngərlinin bir sıra müəssisələrində payız-qış aylarınd...

Həkim-məsləhət komissiyalarının fəaliyyəti müzakirə olunub

21-08-2018-16-11 Xəbərlər

Həkim-məsləhət komissiyalarının fəaliyyəti müzakirə olunub

Naxçıvan Muxtar Respublikası Səhiyyə Nazirliyində bu ilin 7 ayı ərzində həkim-mə...

Yaponiyada şagirdlərin təhsili üçün süni intellektli robotlardan istifadə ediləcək

21-08-2018-15-58 Xəbərlər

Yaponiyada şagirdlərin təhsili üçün süni intellektli robotlardan istifadə ediləcək

Yaponiya hökuməti məktəblərdə uşaqların ingilis dilinə yiyələnmək bacarıqlarının...

Ali məktəblərin boş qalan yerlərinə və kolleclərə qəbulun nəticələri açıqlanıb

21-08-2018-15-46 Xəbərlər

Ali məktəblərin boş qalan yerlərinə və kolleclərə qəbulun nəticələri açıqlanıb

Ali təhsil müəssisələrinin boş qalan plan yerlərinə və tam (11 illik) orta təhsi...

Daxili işlər orqanlarında orta və böyük rəis heyəti üzrə vəzifələrin tutulması üçün test imtahanı keçirilir

21-08-2018-15-33 Xəbərlər

Daxili işlər orqanlarında orta və böyük rəis heyəti üzrə vəzifələrin tutulması üçün test imtahanı keçirilir

Naxçıvan Muxtar Respublikasının daxili işlər orqanlarında orta və böyük rəis hey...

Yeddi ayda ölkədə bir sıra mühüm obyektlər istifadəyə verilib

21-08-2018-15-13 Xəbərlər

Yeddi ayda ölkədə bir sıra mühüm obyektlər istifadəyə verilib

Bu ilin yanvar-iyul aylarında Naxçıvan Muxtar Respublikasında Təmizləyici Qurğul...

Rusiyanın polis robotları bu ölkələrdə xidmət göstərə bilər

21-08-2018-14-59 Xəbərlər

Rusiyanın polis robotları bu ölkələrdə xidmət göstərə bilər

Rusiyanın “Promobot” robot istehsalçısı şirkəti 2019-2020-ci illərdə Özbəkistana...

Təzyiqi normallaşdırmaq üçün qidalanmada bu 4 dəyişiklik edin

21-08-2018-14-46 Xəbərlər

Təzyiqi normallaşdırmaq üçün qidalanmada bu 4 dəyişiklik edin

Yüksək arterial təzyiq bütün dünyada ən yayılmış sağlamlıq problemidir.

Sözün sayəsində dünyanı dolaşdım

21-08-2018-14-16 Xəbərlər

Sözün sayəsində dünyanı dolaşdım

Əməkdar jurnalist Flora Xəlilzadənin 65 yaşı tamam olur

Ermənistanın sabiq prezidenti Serj Sarkisyanın qohumu beynəlxalq axtarışa verilib

21-08-2018-14-00 Xəbərlər

Ermənistanın sabiq prezidenti Serj Sarkisyanın qohumu beynəlxalq axtarışa verilib

Ermənistanın sabiq prezidenti Serj Sarkisyanın əmisi oğlu Narek Sarkisyan beynəl...

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

21-08-2018-13-43 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında avqustun 22-nə gözlənilən hava proqnozu açıqlanı...

Azərbaycan Muzey Əşyalarının İstifadə və Qorunmasına dair Beynəlxalq İşçi Qrupuna rəhbərlik edəcək

21-08-2018-13-22 Xəbərlər

Azərbaycan Muzey Əşyalarının İstifadə və Qorunmasına dair Beynəlxalq İşçi Qrupuna rəhbərlik edəcək

Beynəlxalq Türk Akademiyası (TWESCO) tərəfindən təşkil olunan türkdilli xalqları...

Kosmik səyahətlər üçün yaşayış kapsulu təqdim edilib

21-08-2018-12-44 Xəbərlər

Kosmik səyahətlər üçün yaşayış kapsulu təqdim edilib

ABŞ-ın “Lockheed Martin” hərbi sənaye korporasiyası kosmik ekspedisiyalar üçün y...

Kolleclərə qəbul olunan abituriyentlərin qeydiyyatı davam edir

21-08-2018-12-20 Xəbərlər

Kolleclərə qəbul olunan abituriyentlərin qeydiyyatı davam edir

Ümumi (9 illik) orta təhsil bazasında orta ixtisas təhsili müəssisələrinə (kolle...

“Antik ədəbiyyat və biz” kitabı çapdan çıxıb

21-08-2018-12-05 Xəbərlər

“Antik ədəbiyyat və biz” kitabı çapdan çıxıb

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası”...

Məhərrəm ayının başlama vaxtı açıqlanıb

21-08-2018-11-52 Xəbərlər

Məhərrəm ayının başlama vaxtı açıqlanıb

“Bu il Azərbaycanda Məhərrəm ayı sentyabrın 11-dən başlayacaq, 10 gündən sonra i...

Türkiyəli rejissorun filmi Oskar mükafatına namizəd seçilib

21-08-2018-11-39 Xəbərlər

Türkiyəli rejissorun filmi Oskar mükafatına namizəd seçilib

Türkiyəli rejissor Nuri Bilgə Ceylanın ekranlaşdırdığı “Ahlat Ağacı” filmi 91-ci...

Naxçıvanda 24 məzun orta məktəbi medalla bitirib - FOTOLAR

21-08-2018-11-20 Xəbərlər

Naxçıvanda 24 məzun orta məktəbi medalla bitirib - FOTOLAR

Naxçıvan Muxtar Respublikası Təhsil Nazirliyində ümumtəhsil məktəblərini xüsusi ...

Zakir Həsənov: Azərbaycanın müdafiə qüdrəti qürurverici səviyyədə artıb

21-08-2018-11-02 Xəbərlər

Zakir Həsənov: Azərbaycanın müdafiə qüdrəti qürurverici səviyyədə artıb

Azərbaycan Respublikasının müdafiə naziri, general-polkovnik Zakir Həsənov Qurba...

Dünyada ən davamlı material hazırlanıb

21-08-2018-10-44 Xəbərlər

Dünyada ən davamlı material hazırlanıb

ABŞ-ın Sandia Milli Laboratoriyasında işləyən alimlər qrupu dünyada ən davamlı m...

Naxçıvandakı qədim yaşayış yerləri Cənubi Qafqaz arxeologiyasının açarıdır - FOTOLAR

21-08-2018-10-30 Xəbərlər

Naxçıvandakı qədim yaşayış yerləri Cənubi Qafqaz arxeologiyasının açarıdır - FOTOLAR

Azərbaycan Respublikasının ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvanda tarix və mədə...

Neftin qiyməti bahalaşır

21-08-2018-10-17 Xəbərlər

Neftin qiyməti bahalaşır

Dünya birjalarında neftin qiyməti yenidən bahalaşıb.

Azərbaycan yığmasının UEFA Millətlər Liqasındakı ilk oyununun biletləri satışa çıxarılıb

21-08-2018-10-04 Xəbərlər

Azərbaycan yığmasının UEFA Millətlər Liqasındakı ilk oyununun biletləri satışa çıxarılıb

Azərbaycan millisinin UEFA Millətlər Liqasındakı ilk oyununun biletləri satışa ç...

Ötən günün mənzərəsi

21-08-2018-09-51 Xəbərlər

Ötən günün mənzərəsi

Naxçıvan televiziyası muxtar respublikamızın ictimai-mədəni, sosial-iqtisadi yen...

Qaraciyər sağlamlığını qorumağın yolları

21-08-2018-09-37 Xəbərlər

Qaraciyər sağlamlığını qorumağın yolları

Qaraciyərin fəaliyyətinə, eyni zamanda, bir sıra xəstəliklərin və piylənmənin qa...

Avqustun 21-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

21-08-2018-09-25 Xəbərlər

Avqustun 21-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

Azərbaycan Mərkəzi Bankı 21 avqust tarixindən etibarən valyuta məzənnələrini açı...

UEFA ən yaxşı oyunçuların siyahısını açıqlayıb

21-08-2018-09-12 Xəbərlər

UEFA ən yaxşı oyunçuların siyahısını açıqlayıb

UEFA 2017/2018-ci il mövsümünün ən yaxşı oyunçularının siyahısını açıqlayıb.