Azərbaycanın qədim yaşayış məskəni olan Naxçıvan torpağında boz ayın çillə çıxarmanı əhatə edən çərşənbələri qədim dövrlərdən SU-TORPAQ-YEL-OD ardıcıllığı ilə qeyd olunur.

Bu çərşənbələrin hər biri öz mərasim və ayinlərinin zənginliyi ilə seçilir. Təbii ki, ulu əcdadlarımız yaradılışın bu dörd ünsürünü özünün ilkin ibtidai düşüncə sistemindən keçirərək onu simvollaşdırmış, şifahi mətnlər, dastanlar yaratmışlar. “Yaradılış” dastanında da biz bu işarələri açıq-aydın müşahidə edirik.

Türk dünyasında çərşənbələr öz sakral mahiyyətində təbiətin canlanması ardıcıllığını qoruyub saxlayır. Belə ki, öz sərt soyuğu ilə “asıb-kəsən” kiçik çillə başa çatandan sonra təbiətdə mülayimləşmə başlayır. Bu zaman ilk olaraq Su qızmağa, əriməyə başlayır. Bundan sonra Torpaq isinir. Torpağın isinməsindən sonra soyuq və isti havanın qarşılıqlı mübadiləsi prosesi baş verir. Təbiətdə coğrafi hadisələrdən də bizə bəlli olan soyuq və isti hava axınının yerdəyişməsindən Külək-Yel əmələ gəlir. Yəni yeni, isti hava axını – Külək havanı qızdırır. Ən sonda isə Günəşin hərarəti tamamilə hiss edilir. İnsanlar və təbiət, canlı və cansız bütün varlıqlar Odu – istini duyurlar.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz ardıcıllıq uzun minilliklər boyu insanların həyatına, yaşayışına, öz güzəranlarını bu ardıcıllıq üzrə tənzimləmələrinə təsir etmişdir. İlkin dünyagörüşü zamanı məhz bu hadisələr ulu əcdadlarımızın inam, inanc sistemini də formalaşdırmışdır. Suya, Torpağa, Yelə, Oda inam meydana gəlmiş, bu ünsürlərin hər birinə aid müxtəlif ayinlər, mərasimlər təşkil olunmuş, beləliklə də, bu gün təmtəraqla qeyd etdiyimiz dörd çərşənbənin yaranmasına səbəb olmuşdur.

Xalq təqviminə uyğun olaraq boz ayın Yel çərşənbəsində və ya Külək çərşənbəsində küləklər əsməyə başlayır və gün ərzində bir neçə dəfə dəyişir. Bu dəyişikliklər havanın təmizlənməsi kimi qəbul edilir. Bu dövrdə əsən küləyə “vədə yeli” deyilir. “Vədə yeli, ağ yeldir”, – deyib atalarımız. Novruz bayramına 17 gün qalmış əsən küləyə “vədə yeli” deyilir. Bu isə Külək çərşənbəsinə təsadüf edir. Bu küləyin əsməsi təmizlik işlərinə başlamağın (bayram təmizliyi) vaxtını bildirir. Bəzi tədqiqatçılar yazır ki, bu külək ilin müəyyən dövründə müntəzəm əsdiyindən “vədə küləyi” adını almışdır. Xalq arasında vədə yelinə həm də “ələyəz yeli”, “ağ yel” deyilir. Bir deyimə görə, “ələyəz yeli” qalxdısa, yaz gələr. Ələyəz yelinin hansı istiqamətə əsdiyi bilinməz. Buna uyğun olaraq Naxçıvanda sözü, fikri, əqidəsi bilinməyən adama “ələyəz yelidir, hərdən bir tərəfə əsir”, – deyirlər.

Digər bir deyimə görə, “vədə yeli” yazın yelidir. Elə ki, əsməyə başladı, ağacların oyanmasına, köçəri quşların gəlməsinə köməklik göstərir. Köçəri quşlar yazın ilk müjdəçiləri hesab edilir. Bu quşların gəlməsi ilə əsl yaz başlayır. Boz ayın üçüncü çərşənbəsində əsən küləklər Novruzdan bir həftə sonra dayanmağa başlayır.

Xalq arasında küləklə, yellə bağlı bir çox folklor nümunələri də mövcuddur. Xüsusilə “Yel baba”, hətta bəzi bölgələrdə “Yel nənə” ifadəsi də mə- rasimlərdə qarşımıza çıxır:

Qonaq oldu Yel nənəm,

Şirin-şəkər dil nənəm.

Yel babam Oğanımdır,

Yel nənəm Uğanımdır.

Oğanım qismətimdir,

Uğanım ismətimdir.

Oğanım hərəkətdir,

Uğanım bərəkətdir.

Yel çərşənbəsində keçirilən mərasimlərdə oxunan nəğmələr çoxdur. Onlardan biri də aşağıdakı kimidir:

A Yel babam, Yel babam,

A gül babam, gül babam.

Əs hoyur-hoyur babam,

A Yel babam, əsə gəl,

El-obanı kəsə gəl.

Yel babam, Yel əs gətir,

Xeyir-xəbər səs gətir.

Yellə bağlı xalqımız bir çox folklor nümunələri də söyləmişlər. Atalar sözlərində bu daha çox qarşımıza çıxır. “Yel aparan yelinkidir, yerdə qalan mənimki”, “Yel qayadan nə aparar?”, “Yelnən gələn selnən gedər, elnən gələn gülnən gedər”, “Yelin zarafatı qovmaqla başlar”, “Yelə verdiyin düşmənə qismət olar”, “Yelə qoşulan çox uzağa getməz!” Yel çərşənbəniz mübarək!

 

Elxan MƏMMƏDOV

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

HÜQUQ GUŞƏSİ

HÜQUQ GÜŞESİ

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Peşəkar oftalmoloq xəstələri müayinə edib

22-09-2018-19-47 Xəbərlər

Peşəkar oftalmoloq xəstələri müayinə edib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkə...

Ən çox rast gəlinən beş diş problemi

22-09-2018-19-19 Xəbərlər

Ən çox rast gəlinən beş diş problemi

Diş və damaq problemləri həyat keyfiyyətini aşağı salan xəstəliklər sırasındadır...

Türkiyənin məşhur “Evim AVM” firması Naxçıvanda

22-09-2018-18-50 Xəbərlər

Türkiyənin məşhur “Evim AVM” firması Naxçıvanda

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Türkiyənin məşhur “Evim AVM” firması Naxçıvanda fəaliyy...

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisində görüş - VİDEO

22-09-2018-18-22 Rəsmi

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisində görüş - VİDEO

Sentyabrın 22-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov...

Naxçıvanda “Avropa günləri”nə həsr olunmuş mətbuat konfransı keçirilib

22-09-2018-18-11 Xəbərlər

Naxçıvanda “Avropa günləri”nə həsr olunmuş mətbuat konfransı keçirilib

Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin Naxçıvan Muxtar Respublikasınd...

Avropalı qonaqlar tələbələrlə görüşüb - VİDEO

22-09-2018-17-54 Xəbərlər

Avropalı qonaqlar tələbələrlə görüşüb - VİDEO

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Naxçıvanda “Avropa Günləri”nin keçirilməsi ilə əlaqədar...

Prezident İlham Əliyev Bakıda keçirilən dünya çempionatında yarımfinal qarşılaşmasına baxıb - YENİLƏNİR

22-09-2018-17-39 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev Bakıda keçirilən dünya çempionatında yarımfinal qarşılaşmasına baxıb - YENİLƏNİR

Sentyabrın 22-də cüdo üzrə Bakıda keçirilən dünya çempionatında Azərbaycan idman...

Prezident İlham Əliyev Səudiyyə Ərəbistanının Kralını və Vəliəhdini təbrik edib

22-09-2018-17-24 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev Səudiyyə Ərəbistanının Kralını və Vəliəhdini təbrik edib

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev İki Müqəddəs Ocağın Xadimi, Səudiyyə Ərəbista...

Prezident İlham Əliyev iranlı həmkarına başsağlığı verib

22-09-2018-17-13 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev iranlı həmkarına başsağlığı verib

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev İran İslam Respublikasının Prezidenti Həsən R...

Tahir Süleymanov “Vətənə xidmətə görə” ordeni ilə təltif edilib

22-09-2018-17-10 Xəbərlər

Tahir Süleymanov “Vətənə xidmətə görə” ordeni ilə təltif edilib

Prezident İlham Əliyev Tahir Süleymanovun “Vətənə xidmətə görə” ordeni ilə təlti...

Azərbaycan paracüdoçusu İlham Zəkiyevə yeddinci dan qara kəmər təqdim olunub

22-09-2018-17-01 Xəbərlər

Azərbaycan paracüdoçusu İlham Zəkiyevə yeddinci dan qara kəmər təqdim olunub

Azərbaycan paracüdoçusu İlham Zəkiyevə yeddinci dan qara kəmər təqdim olunub.

İmmunitetinin zəiflədiyini göstərən işarələr

22-09-2018-16-40 Xəbərlər

İmmunitetinin zəiflədiyini göstərən işarələr

İmmun sistemi orqanizmi bakteriya və infeksiyalardan qoruyur, qocalıq prosesini ...

Avropalı diplomatların Naxçıvana verdiyi qiymət- Sevgi, Günəş, Sülh, Təmizlik.. - VİDEO

22-09-2018-16-10 Xəbərlər

Avropalı diplomatların Naxçıvana verdiyi qiymət- Sevgi, Günəş, Sülh, Təmizlik.. - VİDEO

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Naxçıvanda  “Avropa Günü” çərçivəsində keçirilən tədbir...

Naxçıvanda Avropa İttifaqı Günləri keçirilir

22-09-2018-15-46 Xəbərlər

Naxçıvanda Avropa İttifaqı Günləri keçirilir

NUHÇIXAN xəbər verir ki, tədbirə həsr olunan mətbuat konfransında Avropa İttifaq...

Naxçıvan alternativ enerji mənbələrinin inkişafında Avropa üçün nümunə ola bilər

22-09-2018-15-26 Xəbərlər

Naxçıvan alternativ enerji mənbələrinin inkişafında Avropa üçün nümunə ola bilər

Naxçıvan Muxtar Respublikası bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadənin inkiş...

Ehtiram Aşırlı: Ermənistan hökuməti boş xəyallara qapılmamalı və gerçəkliyi qəbul etməlidir

22-09-2018-15-07 Xəbərlər

Ehtiram Aşırlı: Ermənistan hökuməti boş xəyallara qapılmamalı və gerçəkliyi qəbul etməlidir

Prezident İlham Əliyev Azərbaycan parlamentinin 100 illiyi münasibətilə keçirilə...

“Instagram”da dərclərin göstəriləcəyi ölkələri seçmək mümkün olacaq

22-09-2018-14-43 Xəbərlər

“Instagram”da dərclərin göstəriləcəyi ölkələri seçmək mümkün olacaq

“Facebook” sosial şəbəkəsinə məxsus olan “Instagram” xidməti istifadəçilərə öz d...

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

22-09-2018-14-27 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında sentyabrın 23-nə gözlənilən hava proqnozu açıqla...

Prezident İlham Əliyev Vyetnam Kommunist Partiyasının Baş katibi Nquyen Fu Çonqa başsağlığı verib

22-09-2018-14-10 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev Vyetnam Kommunist Partiyasının Baş katibi Nquyen Fu Çonqa başsağlığı verib

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Vyetnam Kommunist Partiyasının Baş katibi Nqu...

XİN: KTMT baş katibinin Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə dair açıqlama verməsi təşkilatın mandatından kənardır

22-09-2018-13-56 Xəbərlər

XİN: KTMT baş katibinin Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə dair açıqlama verməsi təşkilatın mandatından kənardır

Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının baş katibinin vəzifə səlahiyyəti...

Sekvoya dünyanın ən hündür ağacıdır

22-09-2018-12-58 Xəbərlər

Sekvoya dünyanın ən hündür ağacıdır

Sərv ağac növlərindən olan sekvoya planetimizin ən nəhəng bitkilərindən biridir....

Naxçıvanda “Avropa Günləri” davam edir

22-09-2018-12-44 Xəbərlər

Naxçıvanda “Avropa Günləri” davam edir

Naxçıvan şəhərinin 2018-ci il üçün ölkəmizin “Gənclər paytaxtı” seçilməsi ilə əl...

BMW 140 minə yaxın avtomobili geri çağırır

22-09-2018-12-11 Xəbərlər

BMW 140 minə yaxın avtomobili geri çağırır

Almaniyanın BMW şirkəti Çin bazarında satdığı 3-cü seriyadan olan 140 minə yaxın...

Yanvar-iyul aylarında muzdla çalışan işçilərin orta aylıq əməkhaqqı 542,3 manat olub

22-09-2018-11-21 Xəbərlər

Yanvar-iyul aylarında muzdla çalışan işçilərin orta aylıq əməkhaqqı 542,3 manat olub

Cari ilin yanvar-iyul aylarında ölkə iqtisadiyyatında muzdla çalışan işçilərin o...

Neftin qiyməti bahalaşır

22-09-2018-10-50 Xəbərlər

Neftin qiyməti bahalaşır

Dünya birjalarında neftin qiyməti bahalaşıb.

Cüdo üzrə dünya çempionatı: Azərbaycanın 3 idmançısı mübarizəyə qoşulub

22-09-2018-10-33 Xəbərlər

Cüdo üzrə dünya çempionatı: Azərbaycanın 3 idmançısı mübarizəyə qoşulub

Sentyabrın 22-də Bakıda Milli Gimnastika Arenasında cüdo üzrə dünya çempionatını...

Alkoqol istehlakı dünyada hər il 3 milyon insanın həyatına son qoyur

22-09-2018-10-17 Xəbərlər

Alkoqol istehlakı dünyada hər il 3 milyon insanın həyatına son qoyur

Dünyada hər 20 ölüm halının biri alkoqol istehlakı ilə əlaqədar baş verir.

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

22-09-2018-09-59 Xəbərlər

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

Naxçıvan televiziyası muxtar respublikamızın ictimai-mədəni, sosial-iqtisadi yen...

Damar tıxanmasına qarşı 7 məhsul

22-09-2018-09-45 Xəbərlər

Damar tıxanmasına qarşı 7 məhsul

Xroniki damar xəstəliyi olan ateroskleroz  bütün dünyada infarkt və insult nətic...

Həsən Abdullayevin 100 illik yubileyinə həsr olunan elmi konfrans keçirilib

22-09-2018-09-29 Xəbərlər

Həsən Abdullayevin 100 illik yubileyinə həsr olunan elmi konfrans keçirilib

AMEA Naxçıvan Bölməsində görkəmli alim və ictimai xadim, Əməkdar elm xadimi, D...